การทำผ้าบาติกเป็นวิธีการสร้างสรรค์ลวดลายให้กับผืนผ้า กรรมวิธีการทำผ้าบาติกไม่ซับซ้อนมากนัก แต่ผู้ทำต้องมีความประณีต ละเอียด พิถีพิถันทุกขั้นตอน จึงจะทำให้ผ้าบาติกดูมีความสวยงาม ทั้งนี้ผู้ทำต้องอาศัยความขยันหมั่นฝึกฝนฝีมือบ่อยๆ เพื่อสร้างความชำนาญ

วิธีการสร้างสรรค์งานบาติก
อุปกรณ์

  • ผ้า ควรเป็นเส้นใยจากธรรมชาติ เช่น มัสลิน ฝ้าย ไหม ลินิน
  • ขี้ผึ้งเทียนไข ผสมในอัตราส่วนที่ต้องการ เช่น ถ้าต้องการให้เทียนมีความเหนียวใช้อัตราส่วนขี้ผึ้งต่อพาราฟิน 1:2, แต่ถ้าต้องการให้เทียนเกิดรอยแตก (Crack) ง่าย ใช้อัตราส่วนขี้ผึ้งต่อพาราฟิน 1:8
  • โซเดียมซิลิเกต (เคลือบสี)
  • สีที่ใช้แต้มหรือย้อม เช่น สีรีแอคทีฟ สีวัต เป็นต้น
  • ชานติ้ง เป็นอุปกรณ์เขียนลายเส้น ทำด้วยทองเหลือง มีลักษณะเป็นกระเปาะใช้ใส่น้ำเทียน ปลายมีรูสำหรับให้เทียนไหลออกมาเป็นเส้น ส่วนด้ามเป็นไม้
  • กรอบไม้
  • พู่กันระบายสี เบอร์ 6, 8, 12 ปลายแหลม หรือปลายตัด ขึ้นอยู่กับความต้องการใช้
  • กระปุกใส่สี
  • แปรงทาสี
  • หม้อต้มเทียน (ใบเล็กๆ)
  • หม้อต้มผ้า
  • ผงซักฟอก
  • กาละมังซักผ้า
  • เตาต้มเทียน ควรเป็นเตาไฟฟ้า หรืออาจใช้เตาแก๊สก็ได้ แต่ต้องใช้ด้วยความระมัดระวัง เพราะเทียนนั้นติดไฟได้ง่าย


ขั้นตอนการทำผ้าบาติก
ขั้นที่ 1 เตรียมผ้า

  • นำผ้าไปซักด้วยผงซักฟอกให้สะอาด หรือนำผ้าไปต้มด้วยน้ำด่างโซดาอ่อน เพื่อให้ไขมันหรือแป้งที่จับผ้าอยู่หลุดออกให้หมด จากนั้น ตากให้แห้งสนิท
  • นำผ้ามาวาดลาย อาจใช้การลอกลายจากกระดาษลอกลายผ้า หรือวาดบนผ้าด้วยดินสอเลยก็ได้
  • ต้มเทียนให้ละลาย แล้วใช้แปรงจุ่มเทียนทาให้รอบกรอบไม้ด้านที่จะขึงผ้า เพื่อให้เทียนเป็นตัวยึดผ้าไม่ให้เลื่อนหลุด
  • ขึงผ้าทีละด้าน โดยวางผ้าบนไม้ด้านที่ทาเทียนไว้แล้ว ใช้ด้ามพู่กัน(หรืออุปกรณ์อื่นแล้วแต่ถนัด)ขูดไปบนผ้าพอให้ผ้าติดกับเทียน ขึงให้เรียบไม่มีรอยย่น
  • ถ้าต้องการระบายบนเสื้อยืด ให้สอดกรอบไม้เข้าไปในเสื้อ ขึงด้านที่ต้องการลงสีให้ตึงแล้วสอดกระดาษหนังสือพิมพ์รองด้านหลัง เพื่อไม่ให้สีเปื้อนอีกด้านของเสื้อ


ขั้นที่ 2 เขียนลายด้วยเทียน

  • ผู้ทำควรต้มเทียนด้วยเตาไฟฟ้า เพื่อความปลอดภัย เนื่องจากเทียนเป็นสารที่ติดไฟได้ง่าย แต่หากใช้เตาแก๊สต้มเทียน ผู้ทำควรเฝ้าดูตลอดเวลา และห้ามใส่น้ำลงในเทียนร้อนเด็ดขาด
  • ต้มเทียนให้ได้ความร้อนพอเหมาะ ทดลองโดยการใช้ชานติ้งจุ่มเทียนขึ้นมา (ใช้กระดาษทิชชูหรือเศษผ้ารองปลายชานติ้ง ไม่ให้ไหลเลอะเทอะระหว่างทาง) แล้วเขียนบนกระดาษหนังสือพิมพ์ ถ้าร้อนพอเหมาะเทียนจะซึมลงไปด้านใต้ กระดาษจะใสเหมือนกับทาด้วยน้ำมัน ถ้าร้อนไม่พอ เทียนจะเกาะบนผิวหนังสือพิมพ์เป็นสีขาว แต่ถ้าร้อนเกินไป เทียนจะแตกเป็นเส้นใหญ่ ควรรอให้เย็นลง จึงลองใหม่
  • จุ่มชานติ้งในเทียนร้อนสักครู่ แล้วตักเทียนขึ้นมาวาดตามลายที่เขียนไว้บนผ้า การจับชานติ้งควรจับให้เหมาะมือ สำหรับมือใหม่ที่ไม่คุ้นเคย ปลายชานติ้งอาจไปสะดุดกับเนื้อผ้า และทำให้เทียนหกเลอะ


ขั้นที่ 3 สีที่ใช้ทำผ้าบาติก

  • ผสมสีทีละน้อย แล้วทดลองระบายบนกระดาษขาว ถ้าไม่พอใจจึงค่อยๆ เพิ่มเติมสี เช่น หากต้องการสีม่วงอมแดง ค่อยๆผสมสีแดงเข้าไปในสีม่วง แล้วดูผลว่าเป็นสีม่วงที่พอใจหรือไม่นอกจากนั้น เราสามารถใช้สีดำเพื่อเพิ่มความเข้มให้กับสีได้
  • สีบาติกที่ยังไม่ได้ละลายน้ำ ควรเก็บไว้ในที่แห้ง และไม่ตากแดด


ขั้นที่ 4 การลงสี

  • ละลายสีจำนวนเล็กน้อยในน้ำปริมาณพอเหมาะ ผู้ทำสามารถเก็บสีที่เหลือไว้ใช้ในครั้งต่อไปได้ แต่ไม่ควรเก็บสีที่ละลายน้ำแล้วไว้นานเกินกว่า 2 สัปดาห์ เพราะสีจะเสื่อมสภาพ
  • ก่อนลงสี ให้ใช้น้ำเปล่าระบายบนผ้าให้หมาดๆ แล้วจึงลงสี ไล่ให้สีมีความเข้ม/จาง หรือจะไล่จากสีหนึ่งไปยังอีกสีหนึ่ง เช่น จากสีน้ำเงินไปผสมกับสีเหลือง ตรงจุดที่สีทั้งสองบรรจบกันจะกลายเป็นสีเขียว
  • ควรลงสีให้เข้มไว้ก่อน การลงสีซ้ำควรกระทำขณะที่สีเดิมยังหมาดๆ ไม่ควรรอให้แห้งสนิท เพราะสีจะด่าง ควรจำไว้ว่าหลังจากการต้มเทียนออกแล้ว สีจะจางลงอีกประมาณ 30br />
  • เมื่อลงสีเสร็จเรียบร้อยแล้ว ต้องถือหรือวางกรอบไม้ในแนวนอนเสมอ มิฉะนั้นสีจะไหลลงด้านล่าง นำไปผึ่งหรือตากแดด ให้สีแห้งสนิท


ขั้นที่ 5 ลงน้ำยาคงสภาพสี

  • โซเดียมซิลิเกต คือน้ำยาคงสภาพสี มีลักษณะเหนียวข้น โซเดียมซิลิเกตไม่เป็นอันตรายต่อผิวหนัง แต่ไม่ควรให้โดนบาดแผล หรือเนื้อไม้ ถ้าโดนให้รีบล้างออกทันที
  • ใช้แปรงหน้ากว้างทาโซเดียมซิลิเกตให้ทั่วผืนผ้าบริเวณที่ลงสี ดูให้แน่ใจว่าได้ลงสีทุกซอกมุม โดยเฉพาะส่วนซอกที่อยู่ตรงขอบเทียน ส่วนที่ทาโซเดียมซิลิเกตจะมีสีเข้มขึ้นแต่จะหายเป็นปกติเมื่อล้างออก
  • ทิ้งไว้ประมาณ 3-6 ชั่วโมง หรือมากกว่านั้น


ขั้นที่ 6 ต้มเทียนออก

  • ลอกผ้าออกจากกรอบไม้ ล้างโซเดียมซิลิเกตออกด้วยน้ำเปล่า ให้แช่ผ้าในน้ำตลอดเวลาจนกว่าจะต้มเทียนออก มิฉะนั้นสีจะตกเลอะ
  • ต้มน้ำใส่ผงซักฟอกให้เดือด ระวังว่าน้ำผสมผงซักฟอกเมื่อเดือดจะมีฟองล้นออกมาอย่างรวดเร็ว ควรเฝ้าดูตลอดเวลา
  • ใส่ผ้าลงไป ใช้ไม้คนให้ทั่ว เพื่อให้เทียนหลุดออกจากผ้า ต้มไว้สักครู่
  • ตักผ้าใส่ในอ่างน้ำเย็น แล้วใช้มือขยี้ดูว่าเทียนหลุดออกหมดหรือไม่ ถ้ายังไม่หมดให้ต้มอีกครั้งอาจเปลี่ยนน้ำผสมผงซักฟอก ถ้าเทียนในน้ำมีมากเกินไป
  • นำขึ้นตากให้แห้ง แล้วเย็บขอบให้เรียบร้อย


เทคนิคง่ายๆ กับผ้าบาติก

  • ผ้าที่ใช้ทำบาติก ต้องไม่หนาจนเกินไป เพราะน้ำเทียนจะไม่สามารถซึมผ่านอีกด้านหนึ่งได้
  • ควรเขียนเทียนให้เส้นบรรจบปิดทุกลาย โดยไม่ให้มีช่องว่างระหว่างแต่ละลาย มิฉะนั้นเวลาลงสี สีจะซึมเลอะเข้าหากัน
  • เทียนที่ได้จากการผสมขี้ผึ้ง (Wax) และ พาราฟิน (Paraffin) ไม่ควรเกิน 1:12 เพราะจะทำให้เทียนใสเกินไป ไม่เกาะติดบนผ้า
  • การใช้โซเดียมซิลิเกต เพื่อให้สีผนึกเข้ากับผ้าได้ดี


แหล่งข้อมูลอ้างอิง
เกร็ดความรู้เรื่องผ้าบาติก.

ขั้นตอนการทำผ้าบาติก. http://www.phrae.mju.ac.th/otop/mjup46851022/Simple.html
คำไข เคล็ดลับ – วิธีการ ศิลปหัตถกรรม ผ้าบาติก

เทคนิคง่ายๆ กับผ้าบาติก เป็นการแนะนำวิธีการทำผ้าบาติก เหมาะสำหรับผู้ประกอบการรายใหม่หรือผู้ที่สนใจสามารถนำเทคนิคต่างๆ เหล่านี้ไปพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้ดีขึ้น